على محمدى خراسانى

53

شرح مكاسب (فارسى)

آمد مال همين وجه است ] دليل اين وجه به دو بيان در كتاب آمده : الف : ادّلهء نفى اكراه و اضطرار در مقام دفع ضرر وارد شده‌اند ، يعنى هدف شارع مقدّس اينست كه پيروانش متضرّر نشوند و در سايهء تهديد و اضطرار ، ضرر مالى يا جانى يا آبروئى نبينند [ لذا فرموده : رفع ما اكرهوا يعنى اگر مكره شديد به كار حرام ، آن را انجام دهيد تا ضررى را كه به آن تهديد مىشويد متوجه شما نشود . امّا دفع ضرر از خود به هرقيمتى ولو به قيمت اضرار به غير باشد خير ، اينجا را ادّله شامل نيست چون براى شخص دفع ضرر شد ولى از شخص ديگر دفع ضرر نشد بلكه اضرار به او وارد شد ، پس اگر تهديدش كنند كه يا به فلانى ضربهء مالى وارد كن يا اين ضربه را به خودت وارد مىكنيم بايد خودش اين ضرر را متحمل شود و حق ندارد به ديگرى ضرر برساند مطلقا يعنى هرچند ضررى كه بر غير وارد مىكند به مراتب كمتر باشد از ضررى كه خود متحمل مىشود . ب : حديث رفع و مانند آن در مقام امتنان و منت‌گذارى وارد شده يعنى چيزهائى در امم سابقه وجود داشته و تكاليف شاقّه‌اى داشتند ولى خداوند بر امت رسول اكرم منّت گذاشته و آنها را از دوش آنان برداشته [ و در حديث رفع به نه مورد اشاره شده ] آن هم امتنان بر فرد يا گروه خاصى مطرح نيست بلكه امتنان بر جنس امت اسلامى و مجموعهء آنان است . بنابراين اگر كسى را مكره كنند به اضرار به غير نمىتواند بگويد : شارع بر من منت گذاشته و اضرار را در حق من مباح كرده پس من حق دارم ضرر برسانم ، خير اين اباحهء اضرار به غير در حق مكره امتنان و لطف است ولى نسبت به غير امتنان نيست بلكه خلاف امتنان است و چون امتنان بر جنس امت است پس اين گونه موارد را كه امتنان نسبت به شخصى با امتنان نسبت به ديگرى مقابله مىكند ، حديث رفع شامل نيست و حق نداريم به قيمت اضرار به غير ولو قليلا